ماده ۵۰ از قانون کمیسیون اروپا در خصوص «شفافیت هوش مصنوعی» اجرایی شده است. این قانون الزامی می سازد که محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی باید حتماً برچسب گذاری شود تا مخاطب بداند با یک محتوای ماشینی روبه رو است.
ماده ۵۰ بخشی از یک قانون جامع تر به نام «قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا» (EU Artificial Intelligence Act) است. در بند ©1 ماده ۲ این قانون تصریح شده است که این قوانین برای ارائه دهندگان و استفاده کنندگان از خروجی های هوش مصنوعی در سطح «اتحادیه» اعمال می شود. به زبان ساده تر، این قوانین شامل حال تمام تولیدکنندگان محتوایی می شود که محتوایشان در بستر وبِ باز (Open Web) توسط کاربران ساکن اتحادیه اروپا قابل دسترسی است.
این موضوع برای وب مسترهای ایرانی نیز اهمیت دارد؛ زیرا حتی اگر کسب وکار شما در ایران مستقر باشد، چنانچه سایت شما بازدیدکنندگانی از اروپا داشته باشد (مثل سایت های مهاجرتی، توریستی یا فروشگاهی با ارسال بین المللی)، رعایت این استانداردها می تواند شما را از جریمه های احتمالی مصون نگه دارد و اعتبار بین المللی دامنه شما را حفظ کند.
خوشبختانه، چهار استثنای قانونی در این زمینه وجود دارد که می تواند کار را برای برخی از ناشران و تولیدکنندگان محتوا راحت تر کند، فارغ از اینکه در داخل یا خارج از اتحادیه اروپا مستقر باشند.
۱. استثنای دیپ فیک های هنری و طنز
این استثنا مربوط به سیستم های هوش مصنوعی است که محتوای دیپ فیک (Deep Fake) را تولید یا دستکاری می کنند، به شرطی که این محتوا «به وضوح» هنری، خلاقانه، طنز، داستانی یا اثری «مشابه» باشد.
به عنوان مثال، اگر شما یک ویدیوی طنز ساخته اید که در آن با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، چهره یک شخصیت معروف را برای مقاصد سرگرمی تغییر داده اید، این قانون برای شما انعطاف بیشتری قائل می شود.
ماده ۵۰ در این باره توضیح می دهد:
«استفاده کنندگان از سیستم های هوش مصنوعی که محتوای تصویری، صوتی یا ویدیویی دیپ فیک تولید یا دستکاری می کنند، باید فاش کنند که این محتوا به صورت مصنوعی تولید یا دستکاری شده است. البته این تعهد در مواردی که استفاده از آن توسط قانون برای کشف، پیشگیری، تحقیق یا پیگرد جرایم کیفری مجاز باشد، اعمال نمی شود. اما در صورتی که محتوا بخشی از یک اثر یا برنامه به وضوح هنری، خلاقانه، طنز، داستانی یا موارد مشابه باشد، تعهدات شفاف سازی ذکر شده در این بند، تنها به افشای وجود چنین محتوای تولید یا دستکاری شده ای محدود می شود؛ آن هم به روشی مناسب که مانع نمایش یا لذت بردن مخاطب از اثر نشود.»
یک عکس ترکیبی خلاقانه که هنرمندی را در حال خندیدن به یک کاریکاتور طنز دیپ فیک تولید شده توسط هوش مصنوعی در تبلت خود نشان می دهد، که نشان دهنده معافیت قانونی برای محتوای هنری و طنز است.
۲. استثنای ناشران و تولیدکنندگان محتوا
آنچه احتمالاً برای اکثر ناشران آنلاین و مدیران سایت ها جذابیت بیشتری دارد، استثنایی است که در مورد متن های دستکاری شده توسط هوش مصنوعی اعمال می شود. این بخش می گوید که «استفاده کنندگان» از سیستم های هوش مصنوعی که متنی با هدف اطلاع رسانی عمومی (Public Interest) تولید یا دستکاری می کنند، موظف به درج برچسب و افشای این موضوع هستند.
پاراگراف ۴ از ماده ۵۰ بیان می کند:
«استفاده کنندگان از سیستم های هوش مصنوعی که متنی را تولید یا دستکاری می کنند و با هدف اطلاع رسانی به عموم در مورد مسائل عام المنفعه منتشر می شود، باید فاش کنند که این متن به صورت مصنوعی تولید یا دستکاری شده است.»
اما این بخش یک استثنا برای ناشران تحت دو شرط مختلف در نظر گرفته است؛ یکی از این شروط زمانی اعمال می شود که محتوا تحت بررسی و ویرایش انسانی (Human Editorial Review) قرار گرفته باشد.
این دقیقاً همان استراتژی طلایی است که موتورهای جستجو مانند گوگل نیز به آن علاقه دارند (الگوریتم های E-E-A-T). ما در تیم دانش وب نیز همواره بر این اصل تاکید داریم. در خدمات تولید محتوا و سئو سایت که توسط دانش وب ارائه می شود، از ابزارهای هوش مصنوعی صرفاً به عنوان یک دستیار کمک می گیریم و تمامی متون پیش از انتشار، توسط متخصصان و ویراستاران انسانی بازبینی و غنی سازی می شوند تا علاوه بر حفظ کیفیت، از نظر قوانین بین المللی و اصول سئو کاملاً استاندارد و ایمن باشند.
این بخش از قانون چنین توضیح می دهد:
«این تعهد در مواردی که استفاده از هوش مصنوعی توسط قانون برای کشف، پیشگیری، تحقیق یا پیگرد جرایم مجاز باشد، یا در مواردی که محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی تحت فرآیند بررسی انسانی یا کنترل سردبیری قرار گرفته باشد و یک شخص حقیقی یا حقوقی مسئولیت سردبیری انتشار محتوا را بر عهده داشته باشد، اعمال نخواهد شد.»
۳. استثنای ویرایش استاندارد و ابزارهای کمکی
این استثنا در مورد سیستم هایی صدق می کند که «عملکرد دستیار برای ویرایش استاندارد» ارائه می دهند یا داده های ورودی را به طور قابل توجهی تغییر نمی دهند.
برای مثال، اگر از ابزارهایی مانند Grammarly برای اصلاح نگارش، یا از هوش مصنوعی افزونه های سئو برای پیشنهاد کلمات کلیدی استفاده می کنید، نیازی به برچسب گذاری محتوای خود ندارید.
توضیح این استثنا در قانون به این شرح است:
«این تعهد تا جایی که سیستم های هوش مصنوعی صرفاً یک عملکرد کمکی برای ویرایش استاندارد انجام دهند یا داده های ورودی ارائه شده توسط کاربر یا معنای آن ها را به طور اساسی تغییر ندهند، اعمال نمی شود. همچنین در مواردی که توسط قانون برای کشف، پیشگیری، تحقیق یا پیگرد جرایم کیفری مجاز باشد، این الزام وجود ندارد.»
تصویری مدرن و وکتور که نشان دهنده استثناهای قانون شفافیت هوش مصنوعی است. یک تولیدکننده محتوا از ابزارهای کمکی و چت بات ها بدون نیاز به برچسب گذاریِ اجباری استفاده می کند، زیرا یک شیلدِ حفاظتی به عنوان نشانه ی «استثنا» بر روی جریانِ داده ها قرار دارد.
۴. استثنای استفاده بدیهی برای هوش مصنوعی تعاملی
این استثنا برای ارائه دهندگان سیستم های هوش مصنوعی که ماهیت تعاملی (Interactive) دارند، در نظر گرفته شده است.
بارزترین مثال برای این مورد، چت بات های پشتیبانی در وب سایت ها هستند. وقتی در پروژه های طراحی سایت دانش وب، چت بات های هوشمند را برای بهبود تجربه کاربری پیاده سازی می کنیم، رابط کاربری (UI) سایت را به گونه ای طراحی می کنیم که برای کاربر کاملاً واضح باشد در حال گفتگو با یک ربات هوشمند است، نه یک انسان. در چنین شرایطی، قانون روی شما حساسیت کمتری خواهد داشت.
ماده ۵۰ اینگونه آن را توصیف می کند:
«ارائه دهندگان باید اطمینان حاصل کنند که سیستم های هوش مصنوعی که برای تعامل مستقیم با اشخاص حقیقی در نظر گرفته شده اند، به گونه ای طراحی و توسعه یابند که افراد مطلع شوند در حال تعامل با یک سیستم هوش مصنوعی هستند؛ مگر اینکه این موضوع از دیدگاه یک شخص حقیقیِ معقول، مطلع، هوشیار و محتاط و با در نظر گرفتن شرایط و بستر استفاده، کاملاً بدیهی و واضح باشد. این الزام در مورد سیستم های هوش مصنوعی که توسط قانون برای کشف، پیشگیری، تحقیق یا پیگرد جرایم کیفری مجاز شناخته شده اند اعمال نمی شود، مشروط بر اینکه پادمان های مناسب برای حقوق و آزادی های اشخاص ثالث در نظر گرفته شود (مگر اینکه این سیستم ها برای گزارش یک جرم در دسترس عموم قرار گیرند).»
موارد استفاده بسیار دیگری نیز وجود دارند که از این قانون مستثنی نیستند، اما موارد فوق، چهار استثنای اصلی ماده ۵۰ محسوب می شوند.
ابهامات موجود در ماده ۵۰
یکی از ویژگی های جالب استثنائات ماده ۵۰ این است که به نظر می رسد ابهامات قابل توجهی در نحوه نگارش آن وجود دارد.
استثنای دیپ فیک های هنری و طنز
چه چیزی دقیقاً هنری یا طنز محسوب می شود؟ عبارت «به وضوح هنری، خلاقانه، طنز» یک توصیف بسیار گسترده است. طنز یک موضوع کاملاً ذهنی و سلیقه ای (Subjective) است.
ابهام دیگر مربوط به بخش اضافه کردن افشاسازی «به روشی مناسب که مانع نمایش یا لذت بردن از اثر نشود» است. هیچ توصیف دقیقی از اینکه چه نوع افشاسازی ای «مناسب» تلقی می شود، ارائه نشده است.
تصویری مفهومی که سه سناریوی مختلف را نشان می دهد (ویرایش متن، محتوای هنری/طنز، چت با هوش مصنوعی) که هر کدام با وجود دریافتِ تأییدِ اولیه ی «استثنا»، با علامت های سؤالِ بزرگ و قرمز مواجه هستند. این علائم نشان دهنده ی ابهامات قانونی در تعریف کلماتی مانند «تغییرِ اساسی»، «طنزِ واضح» و «بدیهی بودنِ هوش مصنوعی» است.
بررسی و ویرایش انسانی
این قانون مشخص نمی کند که بررسی انسانی دقیقاً به چه معناست. آیا یک نگاه گذرا و سطحی به متن توسط انسان کافی است؟ و چه چیزی «اطلاع رسانی عمومی (Public Interest)» محسوب می شود؟ آیا سایت های نقد و بررسی محصولات و سایت های آموزش آشپزی جزو سایت های عام المنفعه و عمومی هستند، یا این قانون فقط برای سایت های خبری و سیاسی اعمال می شود؟ ماده ۵۰ هیچ کدام از این موارد را توضیح نمی دهد.
استثنای ابزارهای ویرایشی و کمکی
بر اساس ماده ۵۰، ویرایش توسط هوش مصنوعی هیچ مشکلی ندارد، مگر زمانی که هوش مصنوعی داده های ورودی را به طور «اساسی و قابل توجه (Substantially)» تغییر دهد. خب، چه چیزی تغییر اساسی محسوب می شود؟ این مورد هم در متن ماده ۵۰ تعریف نشده است.
استثنای استفاده بدیهی برای هوش مصنوعی تعاملی
این استثنا در صورتی که «بدیهی و واضح» باشد که فرد در حال تعامل با یک سیستم هوش مصنوعی است، نیاز به افشاسازی صریح را لغو می کند. اما واضح بودن به چه معناست؟ در مورد چت بات ها فضای خاکستری زیادی در اینجا وجود دارد. آیا اینکه صدای ربات در یک دستیار صوتی عمداً ماشینی و رباتیک به نظر برسد، برای رعایت قانون کافی است؟
نتیجه گیری
قانون شفافیت هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (ماده ۵۰) نشان دهنده آغاز دورانی است که در آن تولید محتوای کاملاً ماشینی بدون نظارت انسانی، نه تنها از نظر سئو بلکه از نظر قانونی نیز با چالش های جدی مواجه خواهد شد. با وجود ابهاماتی که در متن این قانون وجود دارد، پیام اصلی آن کاملاً روشن است: «شفافیت در برابر کاربر». بهترین راهکار برای کسب وکارها، وب مسترها و آژانس های دیجیتال مارکتینگ این است که هوش مصنوعی را به چشم یک «دستیار» ببینند، نه یک «جایگزین». ترکیب سرعت و قدرت هوش مصنوعی با ویرایش، نظارت و خلاقیت انسانی، کلید موفقیت در وب امروزی است؛ رویکردی که ما در تیم دانش وب همواره سرلوحه کار خود در سئو و طراحی سایت قرار داده ایم تا همسو با جدیدترین استانداردهای جهانی حرکت کنیم.