بر اساس آخرین برآوردهای سازمان بهداشت جهانی (WHO)، بیش از ۱ میلیارد نفر در سراسر جهان با نوعی از معلولیت زندگی می کنند.
از این ۱ میلیارد نفر، حدود ۶۰ درصد در خانوار هایی زندگی می کنند که مرتباً از اینترنت استفاده می کنند. به عبارت دیگر، ممکن است حدود ۶۰۰ میلیون کاربر اینترنت وجود داشته باشند که با محدودیت ها یا ناتوانی های خاصی دست و پنجه نرم می کنند.
صرف نظر از صنعتی که در آن فعالیت می کنید، به احتمال زیاد کاربرانی با محدودیت ها یا ناتوانی های مختلف در میان مخاطبان وب سایت شما وجود دارند.
به همین دلیل بسیار مهم است اطمینان حاصل کنید که همه کاربران می توانند بدون هیچ مشکلی در سایت شما پیمایش کنند و از آن همان طور که در نظر گرفته شده استفاده نمایند. اینجاست که مبحث دسترسی پذیری وب (Website Accessibility) وارد میدان می شود.
اما دسترسی پذیری وب دقیقاً چیست؟ در این راهنما، به این سوال پاسخ می دهیم و توضیح می دهیم چرا این موضوع حیاتی است و چگونه می توانید آن را در وب سایت خود پیاده سازی کنید.
دسترسی پذیری وب سایت (Web Accessibility) چیست؟
دسترسی پذیری وب مجموعه ای از بهترین روش ها (Best Practices) در فرآیند طراحی وب است که هدف آن ساده تر و بصری تر کردن استفاده از وب سایت برای افراد دارای معلولیت های بینایی، شنوایی، حرکتی یا شناختی است.
به بیان دیگر، هدف دسترسی پذیری این است که اطمینان حاصل شود کاربران دارای محدودیت، دقیقاً همان تجربه ای را در وب سایت داشته باشند که افراد بدون محدودیت تجربه می کنند.
بهینه سازی یک وب سایت برای دسترسی پذیری معمولاً شامل مجموعه ای از اصول طراحی و ابزارهای خاص است که باید در مراحل طراحی و توسعه سایت پیاده سازی شوند. با این حال، حتی وب سایت هایی که در ابتدا بدون در نظر گرفتن این اصول طراحی شده اند، همچنان قابل اصلاح و بهینه سازی هستند.
به عنوان مثال، یکی از رایج ترین اقدامات، اطمینان از سازگاری سایت با صفحه خوان ها (Screen Readers) است؛ ابزاری که بسیاری از کاربران نابینا یا کم بینا برای مرور وب به آن متکی هستند.
دسترسی پذیری
استاندارد رسمی دسترسی پذیری وب چیست؟
استاندارد رسمی و جهانی برای دسترسی پذیری وب در دستورالعمل های دسترسی به محتوای وب (WCAG) شرح داده شده است که اولین بار توسط کنسرسیوم وب جهانی (W3C) در سال ۱۹۹۸ تدوین شد.
دقیقاً مانند سایر استانداردهای اینترنتی توسعه یافته توسط W3C، دستورالعمل WCAG مجموعه ای شناخته شده در سطح بین المللی از قوانین، توصیه ها و بهترین روش ها برای اجرای دسترسی پذیری است. در واقع، اکثر قوانین بین المللی (مانند قانون ADA در آمریکا یا استاندارد EN 301 549 در اتحادیه اروپا) مستقیماً به WCAG ارجاع می دهند.
WCAG معیارهای خاصی را برای محتوای وب سایت تعیین می کند که شامل دو بخش است:
1- محتوای ظاهری: رابط کاربری، متن ها، تصاویر و غیره.
2- محتوای زیرساختی: کدنویسی و مارک آپ (Markup) وب سایت.
این معیارها به طور غیررسمی به ۴ اصل کلیدی تقسیم شده اند که در ادامه بررسی می کنیم.
۴ اصل کلیدی دسترسی پذیری وب (POUR)
چهار اصل کلیدی عبارتند از: قابل درک بودن (Perceivability)، قابل استفاده بودن (Operability)، قابل فهم بودن (Understandable) و مستحکم بودن (Robustness).
۱. قابل درک بودن (Perceivability)
این اصل به این معناست که تمام محتوای ضروری وب سایت (متن، تصاویر، منوها و…) باید به راحتی توسط کاربر دیده و درک شود.
برای اکثر کاربران، این موضوع به توانایی دیدن بصری مربوط می شود. اما کاربران نابینا یا کم بینا ممکن است نتوانند اطلاعات را به این شیوه دریافت کنند و به ابزارهایی مانند بزرگ نمایی صفحه یا صفحه خوان ها وابسته باشند.
یک وب سایت دسترس پذیر باید از این ابزارها پشتیبانی کند و همزمان با استفاده از کنتراست رنگ مناسب، متن خوانا و روش های جایگزین برای رسانه هایی مثل ویدیو، برای همه قابل درک باشد.
اصول چهارگانه دسترسی پذیری
۲. قابل استفاده بودن (Operability)
این اصل به سهولتِ کار با وب سایت و پیمایش در آن اشاره دارد. این موضوع مستقیماً تحت تأثیر طراحی رابط کاربری (UI)، ساختار منوها و عناصری مثل دکمه هاست.
بسیاری از کاربران با ماوس یا لمس صفحه (در موبایل) کار می کنند. اما کاربرانی با محدودیت های حرکتی ممکن است نتوانند از ماوس استفاده کنند و صرفاً به کیبورد، فرمان های صوتی یا ابزارهای خاص (مثل Joystick) متکی باشند.
سایت شما باید از این روش های ورودی جایگزین پشتیبانی کند.
۳. قابل فهم بودن (Understandable)
این اصل بیان می کند که محتوا و معنی وب سایت باید به راحتی قابل فهم باشد. این موضوع تحت تأثیر زبان نوشتاری، نحوه ارائه عناصر گرافیکی و فرمت کلی سایت است.
این اصل برای کاربرانی با محدودیت های ذهنی یا شناختی بسیار مهم است؛ اگر زبان سایت بیش از حد پیچیده یا گیج کننده باشد، آن ها نمی توانند محتوا را درک کنند.
۴. مستحکم بودن (Robustness)
این اصل (که گاهی به آن پاسخگویی فنی می گویند) به جنبه های فنی کدنویسی مربوط می شود.
به عبارت دیگر، کد وب سایت باید آنقدر “مستحکم” و استاندارد باشد که توسط انواع نرم افزارها و سخت افزارهای کمکی (مانند مرورگرهای قدیمی یا صفحه خوان های خاص) به درستی تفسیر شود. این کار معمولاً با استفاده از استانداردهای ARIA و کدنویسی تمیز HTML انجام می شود.
نمونه های دقیق دسترسی پذیری وب
ابزارهای برتر برای ارزیابی دسترسی پذیری سایت
قبل از اصلاح سایت، باید وضعیت فعلی آن را بسنجید. خوشبختانه نیازی به بررسی دستی نیست و می توانید از ابزارهای زیر استفاده کنید:
- ابزار WAVE (Web Accessibility Evaluation Tool): یک ابزار رایگان که سایت شما را بر اساس استانداردهای WCAG بررسی کرده و مواردی مثل ساختار هدینگ ها، متن جایگزین و کنتراست رنگ را تحلیل می کند.
- Accessibility Checker: این ابزار بیشتر شبیه یک پورتال انطباق است و سایت را از نظر قوانین خاص (مثل ADA) بررسی می کند و راه حل های دقیقی برای رفع مشکلات ارائه می دهد.
- A11Y Color Contrast Validator: این ابزار به طور تخصصی روی کنتراست رنگ تمرکز دارد. طبق WCAG، نسبت کنتراست بین متن و پس زمینه باید حداقل ۴.۵ به ۱ باشد تا خوانایی تضمین شود.
چگونه یک وب سایت دسترس پذیر بسازیم؟
حال بیایید ببینیم چطور می توانیم با تمرکز بر آن ۴ اصل کلیدی، سایت خود را بهینه کنیم:
الف) بهینه سازی برای «قابل درک بودن» (Perceivability)
اولین اصل دسترسی پذیری این است که مطمئن شویم تمام کاربران، از جمله افراد با محدودیت های حسی (مانند بینایی و شنوایی)، می توانند محتوای سایت شما را دریافت و درک کنند. برای تحقق این هدف، بهینه سازی های زیر ضروری هستند:
- متن جایگزین (Alt Text) اضافه کنید: برای تمام تصاویر مهم (لوگوها، دکمه های تصویری، عکس های مقاله) متن جایگزین بنویسید تا اگر عکس لود نشد یا کاربر نابینا بود، محتوای عکس قابل درک باشد.
- کنتراست رنگ قوی ایجاد کنید: مطمئن شوید متن ها روی پس زمینه کاملاً خوانا هستند. از ترکیب رنگ هایی که چشم را آزار می دهند یا برای افراد کوررنگ غیرقابل تشخیص اند، پرهیز کنید.
- فرمت جایگزین برای رسانه ها: برای ویدیوها زیرنویس (Caption) و برای پادکست ها متن نوشتاری (Transcript) قرار دهید.
- سازگاری با صفحه خوان ها: کدهای سایت باید طوری باشد که نرم افزارهای صفحه خوان بتوانند متن را اسکن کرده و با صدای بلند برای کاربر بخوانند.
مفاهیم دسترس پذیری وب
ب) بهینه سازی برای «قابل استفاده بودن» (Operability)
پس از درک محتوا، کاربر باید بتواند به سادگی با تمام اجزای سایت شما تعامل کند. اصل «قابل استفاده بودن» تضمین می کند که همه افراد، صرف نظر از توانایی های حرکتی یا ابزار مورد استفاده شان، می توانند در سایت شما به راحتی ناوبری کنند. برای این منظور، به نکات زیر توجه کنید:
- اجتناب از محتوای چشمک زن: محتوایی که با سرعت زیاد چشمک می زند (Flash) می تواند باعث تشنج در افراد مبتلا به صرع شود. اگر چنین محتوایی ضروری است، حتماً قبل از نمایش هشدار دهید.
- ساختار ناوبری شفاف: منوها باید ساده باشند و لینک ها به وضوح قابل تشخیص.
- ناوبری فقط با کیبورد (Keyboard-Only): سایت شما باید طوری باشد که کاربر بتواند فقط با دکمه
TabوEnterبین تمام لینک ها و دکمه ها حرکت کند و آن ها را فعال نماید.
ج) بهینه سازی برای «قابل فهم بودن» (Understandability)
برای اطمینان از قابل فهم بودن محتوا، باید هم به سادگی زبان و هم به ساختار منطقی آن توجه کنید. از به کار بردن کلمات پیچیده، اصطلاحات تخصصی غیرضروری و جملات طولانی پرهیز کنید؛ این سادگی نه تنها کلید موفقیت است، بلکه به کاهش نرخ پرش (Bounce Rate) نیز کمک شایانی می کند. در کنار این سادگی، محتوای شما باید ساختاری سازمان یافته داشته باشد. استفاده از الگوهایی مانند چیدمان F-شکل، که با الگوی طبیعی خواندن چشم انسان هماهنگ است، به کاربر کمک می کند تا اطلاعات را سریع تر و راحت تر درک کند.
د) بهینه سازی برای «مستحکم بودن» (Robustness)
کدنویسی استاندارد: کدهای HTML باید تمیز باشند. تگ ها باید به درستی باز و بسته شوند و از ویژگی های تکراری (Duplicate IDs) پرهیز شود. این کار باعث می شود مرورگرها و ابزارهای کمکی بتوانند کدها را به درستی “تجزیه” (Parse) و نمایش دهند.
طراحی دسترسی وب
نتیجه گیری
دسترسی پذیری وب سایت نه تنها یک مسئولیت اجتماعی است، بلکه دایره مخاطبان شما را گسترش می دهد و تجربه کاربری را برای همه (چه دارای معلولیت و چه سالم) بهبود می بخشد. با رعایت اصول WCAG و نکات ذکر شده، سایتی خواهید داشت که کاربرپسند، قانونی و بهینه است.
سوالات متداول
-
آیا نصب یک افزونه (Plugin) یا ابزار خودکار برای دسترس پذیر کردن سایت کافی است؟
خیر، ابزارهای خودکار و ویجت های دسترسی پذیری (Overlays) تنها می توانند حدود ۳۰٪ از مشکلات سطحی را شناسایی کنند. بسیاری از مسائل مانند منطق پیمایش، توصیف دقیق تصاویر پیچیده و سازگاری کامل با کیبورد، نیازمند اصلاح دستی کدها و بازنگری در طراحی هستند. تکیه صددرصدی به افزونه ها ممکن است حس کاذب امنیت ایجاد کند.
-
آیا پیاده سازی استانداردهای دسترسی پذیری هزینه طراحی سایت را خیلی بالا می برد؟
اگر دسترسی پذیری از مرحله اولیه طراحی (Wireframe) در نظر گرفته شود، هزینه اضافی چندانی ندارد و بخشی از پروسه استاندارد توسعه است. اما اگر بخواهید یک سایت تکمیل شده و قدیمی را بازسازی (Retrofit) کنید تا دسترس پذیر شود، ممکن است زمان و هزینه بیشتری بطلبد.
-
تفاوت بین «کاربردپذیری» (Usability) و «دسترسی پذیری» (Accessibility) چیست؟
کاربردپذیری به این معناست که استفاده از سایت برای کاربران معمولی چقدر ساده و موثر است. اما دسترسی پذیری به این می پردازد که آیا افراد دارای محدودیت و معلولیت نیز می توانند همان تجربه را داشته باشند یا خیر. به عبارتی، دسترسی پذیری زیرمجموعه حیاتی و قانونیِ کاربردپذیری است.
-
آیا دسترسی پذیری تاثیری بر جستجوی صوتی (Voice Search) دارد؟
بله، کاملاً. دستیارهای صوتی (مثل Siri یا Google Assistant) برای خواندن پاسخ ها به ساختار معنایی درست (تگ های HTML صحیح) و محتوای متنی شفاف نیاز دارند. سایتی که برای صفحه خوان های نابینایان بهینه شده باشد، به طور خودکار برای جستجوی صوتی نیز عالی عمل می کند.
-
هر چند وقت یک بار باید سایت را از نظر دسترسی پذیری بررسی کنیم؟
دسترسی پذیری یک پروژه یک باره نیست، بلکه یک پروسه مداوم است. توصیه می شود با هر بار تغییر قالب، افزودن فیچر جدید یا تغییرات اساسی در محتوا، تست های دسترسی پذیری (به ویژه تست ناوبری با کیبورد) را تکرار کنید.